Τρίτη 15 Οκτωβρίου 2019 | 16:35

ΕπικαιρότηταPointer

ΑΡΤΑΒΑΖ ΠΕΛΕΣΙΑΝ: ΑΠΟΣΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΑΝΤΙΣΤΙΞΕΙΣ [Προβολές & συζητήσεις σε Αθήνα, Θεσσαλονίκη)


 

ΑΡΤΑΒΑΖ ΠΕΛΕΣΙΑΝ

ΑΠΟΣΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΑΝΤΙΣΤΙΞΕΙΣ

ΠΡΟΒΟΛΕΣ & ΣΥΖΗΤΗΣΕΙΣ

Ο Αρταβάζ Πελεσιάν γεννήθηκε το 1938 στο Λένινακαν και μεγάλωσε στο Κιρόβακαν, πόλεις της πρώην σοβιετικής Αρμενίας. Ακολούθησε τεχνική εκπαίδευση και δούλεψε αρχικά ως εργάτης σε μηχανουργείο, έπειτα ως βιομηχανικός σχεδιαστής και μηχανικός. Η αγάπη του για τον κινηματογράφο τον οδηγεί το 1963 στο τμήμα σκηνοθεσίας ντοκιμαντέρ του Κρατικού Ινστιτούτου Κινηματογράφου της ΕΣΣΔ στη Μόσχα (VGIK), την παλιότερη σχολή κινηματογράφου στον κόσμο από την οποία πέρασαν μεταξύ άλλων ως δάσκαλοι οι Κουλέσοφ, Πουντόβκιν, Αϊζενστάιν και Ρομ, κι ως μαθητές οι Μπονταρτσούκ, Παρατζάνοφ, Ταρκόφσκι και Σοκούροφ. Στη διάρκεια των σπουδών του, ο Πελεσιάν σκηνοθετεί τις τρεις πρώτες του ταινίες: «Η Περιπολία του Βουνού» (1964), «Η Γη των Ανθρώπων» (1966) και «Στην Αρχή» (1967).

Με μια φιλμογραφία της οποίας η συνολική διάρκεια δεν ξεπερνά τις τρεις ώρες, και με τις θεωρητικές του ιδέες να συμπυκνώνονται στο βιβλίο του «Ο κινηματογράφος μου» (1988), ο Πελεσιάν συγκαταλέγεται σήμερα στους σημαντικότερους κινηματογραφιστές της Αρμενίας και τους επιδραστικότερους παγκόσμια, κι αυτό παρά το γεγονός ότι το έργο του παραμένει ακόμα και σήμερα σχετικά άγνωστο στη Δύση. Το 1970, η ταινία του «Εμείς» διακρίνεται με το μεγάλο βραβείο στο φεστιβάλ ταινιών μικρού μήκους του Ομπερχάουζεν στη Γερμανία. Ωστόσο, η Ευρώπη αρχίζει να τον ανακαλύπτει το 1983, όταν ο γάλλος κριτικός κινηματογράφου Σερζ Ντανέ βλέπει κάποιες από τις ταινίες του Πελεσιάν σε ένα ταξίδι που κάνει στην Αρμενία. Επιστρέφοντας, θα γράψει στην εφημερίδα Λιμπερασιόν ένα άρθρο με τίτλο «Αναζητώντας τον Αρταβάζ Πελεσιάν»: «... Ενας αληθινός κινηματογραφιστής. Αδύνατο να τον ταξινομήσεις, παρά μόνο στο “όλα τα χωράω” είδος του ντοκιμαντέρ. Φτωχή ετικέτα! Πρόκειται στην πραγματικότητα για μια δουλειά πάνω στο μοντάζ που είχα καταλήξει να πιστεύω ότι δεν γίνεται πια στην ΕΣΣΔ, μετά τον Τζίγκα Βερτόφ. Πάνω στο μοντάζ, με το μοντάζ, ενάντια στο μοντάζ. Εχω ξαφνικά την (ευχάριστη) αίσθηση πως βρίσκομαι απέναντι σ’ ένα χαμένο κρίκο της αληθινής ιστορίας του κινηματογράφου».

Χάρη στις προσπάθειες του Ντανέ και αργότερα του Γκοντάρ, σύμφωνα με τον οποίο ο κινηματογράφος του Πελεσιάν είναι «μια γλώσσα που υπήρξε πριν από τη Βαβέλ» (ιδιαίτερα φανερή είναι η συγγένεια με τον Πελεσιάν στο επικό έργο του Γκοντάρ «Ιστορίες Κινηματογράφου»), οι ταινίες του Πελεσιάν προβάλλονται στη Γαλλία και εγγράφονται σιγά-σιγά στη σινεφιλική συνείδηση της Δύσης. Οι συνάδελφοί του στην Ευρώπη βρίσκουν στις ταινίες του μια προσπάθεια συνέχισης των ερευνών που διεξήγαν οι πρωτοπόροι σοβιετικοί κινηματογραφιστές της δεκαετίας του ‘20 με στόχο να εδραιώσουν τον κινηματογράφο ως μια καθαρή, πλήρως αυτόνομη γλώσσα, που διαθέτει τα δικά της εκφραστικά μέσα, διαφορετικά από αυτά του θεάτρου και της λογοτεχνίας: μια νέα γλώσσα, που ήταν τότε αναγκαία για να εκφράσει τη νέα σοβιετική πραγματικότητα.

Πράγματι, ο Πελεσιάν, με το ένα πόδι στο σοσιαλιστικό όραμα της παιδικής του ηλικίας και το άλλο στη ζοφερή πραγματικότητα του παλινορθωμένου καπιταλισμού που βιώνει ως ενήλικας, εμπνέεται από τη σοβιετική πρωτοπορία, πατώντας στο στοχασμό του Αϊζενστάιν για την οπτικοακουστική αντίστιξη και σ’ εκείνον του Βερτόφ για το διάστημα στο μοντάζ, για να δομήσει αυτό που ο ίδιος ονομάζει «αντιστικτικό μοντάζ ή θεωρία της απόστασης». Οι φιλμικές κατασκευές του αποφεύγουν τη γραμμική εξέλιξη και την άμεση αντιπαραβολή πλάνων και ιδεών. Η σκέψη του επεξεργάζεται το πώς επιμέρους στοιχεία συνθέτουν ένα όλο, που προκύπτει όχι από τη λογική τοποθέτηση των επιμέρους στοιχείων και την εξαγωγή συμπερασμάτων, αλλά από τη συνολική αίσθηση που αυτά τα στοιχεία δημιουργούν μέσω της επανάληψης, της παραλλαγής και μιας μουσικής-κυκλικής δόμησης της εικόνας και του ήχου. Ακριβώς γι’ αυτό το λόγο, ο ίδιος θεωρεί ότι χρησιμοποιώντας με αυτόν τον τρόπο το μοντάζ, τελικά το καταργεί.

Ο Πελεσιάν έφτιαξε τις ταινίες του, όπως κάποτε ο Βερτόφ, όπως άλλωστε οι περισσότεροι πειραματικοί κινηματογραφιστές, με φτωχά μέσα, χωρίς ηθοποιούς και χωρίς διαλόγους, αναμιγνύοντας προϋπάρχον αρχειακό υλικό (κινηματογραφικά επίκαιρα και ντοκιμαντέρ) με δικές του λήψεις, στις οποίες χρησιμοποιεί κατά κόρον τον τηλεφακό για να αιχμαλωτίσει αυθόρμητες στιγμές της καθημερινής ζωής των ανθρώπων. Αντλεί υλικό από την ιστορία του αρμένικου λαού για να μιλήσει για το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον του κόσμου όλου. Σήμερα ζει και δουλεύει στη Μόσχα.

 

Παρασκευές στις 8:30 μμ | Είσοδος ελεύθερη
Αγαθουπόλεως 65 & Αχαρνών, Αθήνα | Ιουστινιανού 24, Θεσσαλονίκη
kontra_ekdiloseis@eksegersi.gr



~Παρασκευή 24/2/2017~

ΣΤΗΝ ΑΡΧΗ

(Skisb, ΕΣΣΔ, 1967, 10’)

Σκηνοθεσία, Σενάριο: Αρταβάζ Πελεσιάν
Φωτογραφία: Ελισμπάρ Καραβάγιεφ
Μουσική: Γκεόργκι Σβιρίντοφ
Σύμβουλοι: Σ. Ιωσηφιάν, Π. Αλόσκιν
Παραγωγή: Κινηματογραφικά Στούντιο Ντοκιμαντέρ Γερεβάν, Κρατικό Ινστιτούτο Κινηματογράφου ΕΣΣΔ (VGIK)
 

Αφιερωμένη στην πεντηκοστή επέτειο της Οκτωβριανής Επανάστασης, η πρώτη ταινία της επίσημης φιλμογραφίας του Πελεσιάν είναι ένα δοκίμιο πάνω στις κινήσεις των μαζών που άλλαξαν το ρου του 20ού αιώνα: ξεκινώντας με εικόνες από τη μεγαλειώδη Επανάσταση του 1917 –τα χέρια του Λένιν, ο επαναστατημένος λαός που τρέχει στους δρόμους τον Οκτώβρη– για να καταλήξει σε στιγμιότυπα λαϊκών εξεγέρσεων και αντι-αποικιοκρατικών κινημάτων που ξεπήδησαν έπειτα σε διάφορες χώρες του πλανήτη, η ταινία αναδεικνύει την παγκόσμια επίδραση της Οκτωβριανής Επανάστασης εναλάσσοντας σε μια ρυθμική ροή παρελάσεις και αιματοχυσίες, εμβληματικές μορφές της ιστορίας και δρόμους πλημμυρισμένους από πλήθη και οχήματα που τρέχουν, μηχανές κάθε είδους και πτώματα. κι την Ο Πελεσιάν πειραματίζεται με τις εκφραστικές δυνατότητες του μοντάζ, αυτές που θα τον απασχολήσουν και στις επόμενες ταινίες του, δομώντας μέσα από την επεξεργασία ενός προσεκτικά επιλεγμένου αρχειακού υλικού (επίκαιρα, σκηνές από σοβιετικές ταινίες), λήψεων που πραγματοποίησε ο ίδιος καθώς και την κονστρουκτιβιστική μουσική σύνθεση του Σβιρίντοφ «Χρόνε, Εμπρός!» ένα στοχασμό πάνω στον κρίσιμο ρόλο που έχουν διαδραματίσει τα λαϊκά επαναστατικά κινήματα στη σύγχρονη ιστορία του ανθρώπου.

ΕΜΕΙΣ

(Menq, ΕΣΣΔ, 1969, 30’)

Σκηνοθεσία, Σενάριο: Αρταβάζ Πελεσιάν
Φωτογραφία: Λαέρτ Ποροσιάν, Ελισμπάρ Καραβάγιεφ, Κάρεν Μεσιάν
Μοντάζ: Λ. Βόλκοβα
Μουσική: Φ. Αμιρκανιάν, Βιντσέντζο Μπελίνι
Παραγωγή: Κινηματογραφικά Στούντιο Ντοκιμαντέρ Γερεβάν
 

Το τραύμα της γενοκτονίας και οι δοκιμασίες του αρμένικου λαού γίνονται για τον Πελεσιάν η πρώτη ύλη για να αποτυπώσει τον αφανή ηρωισμό των καθημερινών ανθρώπων και την ικανότητά τους να επιβιώνουν παρά τις δυσκολίες. «Οι Αρμένιοι είναι απλά μια ευκαιρία που μου δίνεται για να μιλήσω για ολόκληρο τον κόσμο, για τα ανθρώπινα χαρακτηριστικά και την ανθρώπινη φύση. Ο αρμένικος λαός είναι ένα “εμείς“ που αποτελεί ένα μόνο κομμάτι ενός ευρύτερου “εμείς“», σημειώνει ο σκηνοθέτης. Αξιοποιώντας εικόνες καταγραφής, αλλά και σκηνοθετημένες, που προέρχονται από τα Κεντρικά Αρχεία του Κράτους και τα Στούντιο Ντοκιμαντέρ του Γερεβάν, ο Πελεσιάν θεμελιώνει σε αυτή την ταινία τη θεωρία του για το μοντάζ: «... η ουσία του μοντάζ έγκειται για μένα λιγότερο στη σύνδεση των σκηνών και περισσότερο στη δυνατότητα της αποσύνδεσής τους (...) Δεν είναι μέσω της αντιπαραβολής δύο πλάνων αλλά μάλλον μέσω της αλληλεπίδρασης που δημιουργείται από την παρεμβολή πολλών ενδιάμεσων συνδέσμων που καταφέρνω να αποδώσω την ιδέα με τον καλύτερο τρόπο. Η έκφραση του νοήματος αποκτά έτσι μια έκταση πολύ πιο ισχυρή και βαθιά από αυτή του άμεσου κολάζ. Η εκφραστικότητα γίνεται με τον τρόπο αυτό εντονότερη και η δυνατότητα της ταινίας να πληροφορήσει αποκτά κολοσσιαίες διαστάσεις. Αυτός είναι ο τύπος μοντάζ που ονομάζω αντιστικτικό μοντάζ».

ΟΙ ΚΑΤΟΙΚΟΙ

(Tarva Yeghanaknere, ΕΣΣΔ, 1970, 10’)

Σκηνοθεσία, Σενάριο: Αρταβάζ Πελεσιάν
Φωτογραφία: Ευγκένι Ανισίμοφ
Μοντάζ: Λ. Βόλκοβα
Μουσική: Β. Ουσλιμένκοφ
Παραγωγή: Bieloruss Film
 

Μια οπτικοακουστική σύνθεση αφιερωμένη στους πανικόβλητους και υπό μόνιμη απειλή κατοίκους αυτού του πλανήτη, τα πουλιά και τα ζώα, που είτε μόνα είτε σε σμήνη και κοπάδια πασχίζουν να ξεφύγουν από την ανθρώπινη πολεμική μηχανή. Μπορεί στα δέκα λεπτά της ταινίας να μην εμφανίζεται σχεδόν κανένας άνθρωπος, ωστόσο ο Πελεσιάν δεν παύει να επικεντρώνεται στο ανθρώπινο είδος: «Πολλοί άνθρωποι ενοχλήθηκαν ή προσβλήθηκαν από την ταινία μου “Εμείς”. Μετά από αυτή την εμπειρία, θύμωσα με την ανθρωπότητα και αποφάσισα να κάνω μια ταινία για τα ζώα. Τα ζώα δεν συγχύστηκαν, αλλά παράλληλα, εστιάζοντας σε αυτά, μπορούσα να μιλήσω για τα ίδια θέματα που με απασχολούσαν όταν μιλούσα για τους ανθρώπους».

ΟΙ ΕΠΟΧΕΣ

(Vremena Goda, ΕΣΣΔ, 1972, 30’)

Σκηνοθεσία, Σενάριο: Αρταβάζ Πελεσιάν
Φωτογραφία: Μ. Βαρτάνοφ, Μπ. Χοφσεπιάν, Γκ. Τσαβουτσιάν
Μοντάζ: Αίντα Γκαλστιάν
Μουσική: Αντόνιο Βιβάλντι, Τιγκράν Μανσουριάν, Β. Καρλαμένκο
Παραγωγή: Κινηματογραφικά Στούντιο Ντοκιμαντέρ Γερεβάν
 

Στην τελευταία και σπουδαιότερη συνεργασία του με τον αρμένιο συνάδελφό του Μιχαήλ Βαρτάνοφ, ο Πελεσιάν παρακολουθεί μια απομονωμένη αγροτική και κτηνοτροφική κοινότητα στον ατέρμονο αγώνα της ενάντια στα στοιχεία της φύσης, καθώς οι εποχές του χρόνου εναλλάσσονται. Χωρίς διαλόγους ή σχόλια, η κάμερα, το μοντάζ και η μουσική δομούν μια κινηματογραφική συμφωνία στην οποία παρεμβάλλονται μόνον κάποιοι λακωνικοί μεσότιτλοι για την γεμάτη κακουχίες ζωή των αρμένιων αγροτών: «Αρχίζει να νυστάζει», «Αυτή είναι η γη σας», «Πιστεύεις ότι κάπου αλλού μπορεί να είναι καλύτερα;» Στην ταινία αυτή, που θεωρείται και η πλέον εμβληματική του, ο Πελεσιάν πραγματεύεται την πότε συγκρουσιακή και πότε αρμονική αλληλεπίδραση μεταξύ ανθρώπου και φύσης, ενώ παράλληλα αφηγείται μια παραβολή για την ιστορία του αρμένικου λαού και των διαδοχικών μεταναστεύσεών του, από τις ηφαιστειογενείς καταβολές του έως τη βιομηχανική εποχή.


~Παρασκευή 3/3/2017~

Ο ΑΙΩΝΑΣ ΜΑΣ

(Mer Dare, ΕΣΣΔ, 1982, 50’)

Σκηνοθεσία, Σενάριο: Αρταβάζ Πελεσιάν
Φωτογραφία: Ο. Σαβίν, Λ. Ποροσιάν, Ρ. Βορόνοφ, Α. Χουμίλοφ
Μοντάζ: Αίντα Γκαλστιάν
Παραγωγή: Κινηματογραφικά Στούντιο Ντοκιμαντέρ Γερεβάν
 

Στη μεγαλύτερου μήκους ταινία του –την οποία θα ξαναμοντάρει και θα κυκλοφορήσει το 1990 σε μια εκδοχή των 30 λεπτών–, ο Πελεσιάν στοχάζεται τον 20ό αιώνα παρακολουθώντας κοσμοναύτες που ετοιμάζονται για το ταξίδι τους στο διάστημα. Τα πλάνα της επίπονης προετοιμασίας τους, μαζί με πλάνα διαστημόπλοιων που εκρύγνηνται, εκτινάξεων που απέτυχαν, των δευτερολέπτων που μετρούν αντίστροφα πριν την εκτίναξη, των παραμορφωμένων προσώπων των κοσμοναυτών, των επευφημιών του πλήθους, συνδέονται με τα κωμικοτραγικά πλάνα των πρώτων αεροπορικών πτήσεων που κατέληγαν συνήθως σε φιάσκο, τρένων που συγκρούονται μοιραία –μια σειρά από δοκιμές και λάθη που αφηγούνται την υπεροχή και την ευθραυστότητα της τεχνολογίας και κυρίως την εμμονή του ανθρώπου με την υπέρβαση των φυσικών του ορίων και την κατάκτηση του πλανήτη και του διαστήματος. Η έκσταση για τα επιτεύγματα του ανθρώπου παρουσιάζεται εδώ αλληλένδετη με την αγωνία για τις συνέπειες της ματαιοδοξίας του. Από το μύθο του Ικάρου στους κοσμοναύτες της ΕΣΣΔ, η πτήση και η πτώση διαδέχονται η μια την άλλη.

ΖΩΗ

(Kyanq, Ρωσία-Αρμενία, 1993, 7’)

Σκηνοθεσία, Σενάριο: Αρταβάζ Πελεσιάν
Φωτογραφία: Γκριγκοριάν
Μουσική: Τζουζέπε Βέρντι
Παραγωγή: Prod. Armenfilm & M/P Aitta
 

Ωδή στη ζωή την ίδια. Μέσα από μια σειρά πολύ κοντινών πλάνων στο πρόσωπο μιας γυναίκας που γεννά, με ηχητική υπόκρουση το «Ρέκβιεμ» του Βέρντι και τον χτύπο μιας ανθρώπινης καρδιάς, ο Πελεσιάν μας παραδίδει την πιο αισιόδοξη από τις ταινίες του. Ισως γι’ αυτό επέλεξε να χρησιμοποιήσει το χρώμα για πρώτη φορά. Δέκα χρόνια μετά τη «διαστημική κούρσα» της προηγούμενης ταινίας του, ο Πελεσιάν αφήνει κατά μέρος τα κατορθώματα των μεγάλων ανδρών και το αντιστικτικό μοντάζ για να καταθέσει το συντομότερο και απλούστερο σε κατασκευή ποίημά του.

ΤΕΛΟΣ

(Verj, Ρωσία-Αρμενία, 1994, 8’)

Σκηνοθεσία, Σενάριο: Αρταβάζ Πελεσιάν
Φωτογραφία: Γκριγκοριάν
Μουσική: Γιόχαν Σεμπάστιαν Μπαχ
Παραγωγή: Studio Haïk
 

Στο τρένο από τη Μόσχα προς το Γερεβάν, ο Πελεσιάν κλέβει με τον τηλεφακό του όψεις των ετερόκλητων επιβατών: άντρες, γυναίκες και παιδιά διαφορετικών εθνοτήτων και καταβολών, που ταξιδεύουν καθένας τους προς τον δικό του προορισμό, μα όλοι μαζί προς την ίδια κατεύθυνση. Ο εφήμερος κοινός τόπος τους, το τρένο, γίνεται ένας μικρόκοσμος που οδεύει από το φως προς το σκοτάδι κι έπειτα πάλι προς το εκτυφλωτικό φως του τέλους. Ο Πελεσιάν προτείνει τις ταινίες του «Ζωή» και «Τέλος» ως ένα δίπτυχο.

Παρασκευές στις 8:30 μμ Είσοδος ελεύθερη
Αγαθουπόλεως 65 & Αχαρνών, Αθήνα | Ιουστινιανού 24, Θεσσαλονίκη
kontra_ekdiloseis@eksegersi.gr

Τετάρτη 22 Φεβρουαρίου 2017